Doğuşundan kısa bir süre sonra büyük bir coğrafyaya yayılan İslâmiyet, Mezopotamya,
Suriye, İran, Mısır ve Kuzey Afrika gibi kadim medeniyet havzalarını içine almıştır. Çok
geçmeden sınırları Doğu’da Hindikuş dağlarına, Batı’da Pireneler’e kadar geniş topraklara
uzanmıştır. Müslümanlar açısından oldukça zorlu geçen iç siyasî mücadelelere rağmen hız
kesmeden devam eden bu genişleme, ekonomik refahın yanı sıra büyük sosyal değişim ve
dönüşümlere yol açmıştır. Bu çok yönlü değişim ve dönüşümün önemli bir boyutunu da
entelektüel alan oluşturmuştur. İslâm dininin ilme ve öğrenmeye verdiği önemin de sağladığı güçlü motivasyonla Müslümanlar, ilk olarak Kur’ân ve Sünnet ile sahâbe ve tâbiûn neslinin yorumlarını tedvin ve tasnif etmek suretiyle naklî bilimlerin temelini oluşturmuşlardır. Bu sürece paralel olarak Müslümanlar fethettikleri coğrafyalardaki kadim medeniyetlerin bilimsel birikimleri ile karşılaşarak kendileri için “yeni” olan bu alanlarla da ilgilenmeye başlamışlardır.
Emevîler döneminde daha ziyade bireysel merak ve çabalarla başlayan, Abbâsîlerle birlikte
gelişen bilimsel tasavvurun bir sonucu olarak daha sistematik bir yapı kazanan “tercüme
hareketi”, söz konusu “yeni”, yani özel anlamıyla felsefe ile tanışmanın en önemli aracı
olmuştur. Başta Yunanca olmak üzere farklı dillerden Arapçaya tercüme edilen eserler, inşa
edilmekte olan kozmopolit İslâm medeniyetinin farklı entelektüel ilgi ve ihtiyaçları
doğrultusunda Müslümanlar tarafından yeniden ele alınmıştır. Böylece hızla gelişen naklî
bilimler birikimine, aklî ya da felsefî bilimler olarak anılan ve bugünkü bilim ve teknolojiyi de kapsayan yeni bir bilimler kümesi daha eklenmiştir.
Naklî ve aklî bilimler bağlamında ortaya konulan entelektüel ürünler sayesinde İslâm
medeniyeti, yüzyıllar boyunca insanlığa yol göstermiştir. Ne var ki, gelişen modern Batı
medeniyetinin kendi yükselişini meşrulaştırmak için başvurduğu Avrupa-merkezli ve
doğrusal tarih anlayışı, İslâm medeniyetinin küresel ölçekte bilimlerin gelişimindeki rolünü
sadece medeniyetler arası intikal ve aktarımdaki katkısıyla ve belli bir tarihî dönemle
sınırlandırmıştır. Sömürgecilik sonrası İslâm dünyasının yaşadığı krizin de etkisiyle bu anlatı
büyük oranda Müslümanlar tarafından da kabullenilmiştir. Yirminci yüzyılın son çeyreğinden
itibaren İslâm dünyasında düşüncenin farklı alanlarında kendini gösteren uyanış,
Müslümanların kendi medeniyet birikimlerini yeniden keşif yolunda da önemli imkânlar
sağlamıştır.
Bu keşif sürecinin önde gelen isimlerinden biri olan Prof. Dr. Fuat Sezgin, İslâm bilim ve
teknoloji tarihinin, yukarıda bahsedilen önyargılar sebebiyle karanlıkta kalan dönem, isim,
eser ve öğretilerini gün yüzüne çıkarmak üzere gösterdiği büyük gayretle gelecek nesiller
için çok kıymetli bir bilimsel miras bırakmış ve onun hatırasını yaşatmak üzere Türkiye
Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı tarafından 2019 yılı “Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı” olarak ilan
edilmiştir.
Bu çerçevede oluşturulan “İslâm Medeniyeti ve Bilim Tarihi” başlıklı proje çağrısı, özel olarak
İslâm medeniyetinde gelişen aklî bilimler geleneğine ve bu kapsamda oluşan teknolojik
birikime atıfta bulunmaktadır. Çağrı kapsamında önerilecek projelerin söz konusu alanlarda
İslâm medeniyetinin farklı medeniyet havzalarından tevârüs ettiği bilimsel ve teknolojik
birikimin mahiyetini ve alımlanış sürecini, İslâm medeniyeti içindeki gelişim ve dönüşüm
aşamalarını, kurumsallaşma boyutunu, diğer entelektüel disiplinlerle etkileşimini ve farklı
kültür çevreleri üzerindeki etkilerini ele alması beklenmektedir.
Amaç ve Hedefler
Bu çağrının amacı; İslâm medeniyetinde bilim ve teknolojinin ortaya çıkışı ve gelişmesi ile
bilim tasavvurları ve bilime katkıların aydınlatılmasını, bilimsel etkileşim süreçleri, bilim
insanları arasındaki ilişkiler, bilimin kurumsallaşması ve intikal kanallarının tahlilini, İslâm
bilim ve teknoloji tarihinin modern dönemdeki algılanışının ve tarih yazımının tahlil ve
tenkidini amaçlayan bilimsel araştırma projelerinin desteklenmesidir. Çağrı kapsamında
ulaşılması beklenen amaç ve hedefler, odaklanılması gereken hususlar ana başlıklar
halinde aşağıda belirtilmiştir:
1) İslâm medeniyetinde bilimsel ve teknolojik etkinliğin ortaya çıkış ve gelişim
süreçlerinin aydınlatılması
a) Farklı medeniyet havzalarının (Yunan, İran, Hint, Mısır, Mezopotamya vb.) İslâm
medeniyetinde bilimsel ve teknolojik etkinliğin ortaya çıkışındaki rollerinin
değerlendirilmesi; söz konusu medeniyet havzalarından tevârüs edilen bilimsel
ve teknolojik birikimin alımlanış süreçlerinin ortaya çıkarılması
b) İslâm medeniyetinde gelişen bilimsel ve teknolojik etkinliğin, tevârüs edilen
bilimsel ve teknolojik birikimlerle ilişkisinin tüm yönleriyle değerlendirilmesi; teorik
süreklilik, değişim, dönüşüm, tadil, tenkit ve yeni terkiplerin gün yüzüne
çıkarılması, oluşan bilim anlayışlarının aydınlatılması
c) İslâm medeniyetinde bilimsel ve teknolojik etkinliğe yön veren sosyal, siyasî ve
ekonomik etmenlerin, coğrafî ve çevresel koşulların değerlendirilmesi
d) İslâm medeniyetindeki bilimsel ve teknolojik çalışmaların kurumsal çerçevesinin
değerlendirilmesi, eğitim-öğretim ve araştırma mekânlarının (rasathane,
muvakkithane, kütüphane, hastane, eczane, medrese, vakıf vb.) kurumsal
yapılarının, işleyişlerinin ve sosyal, siyasî ve ekonomik boyutlarının
aydınlatılması
2) İslâm medeniyetinde gelişen bilimsel ve teknolojik birikimin medeniyet içi ve
medeniyetler arası etki düzeylerinin değerlendirilmesi
a) İslâm medeniyetindeki farklı bilim havzalarının ortaya çıkarılması ve bu havzalara
özgü bilimsel tavırların ve havzalar arası bilimsel etkileşimin değerlendirilmesi
b) Aklî bilimler ile naklî bilimler arasındaki etkileşimin değerlendirilmesi, bu etkileşimin
doğurduğu farklı âlim profillerinin karşılaştırmalı olarak analiz edilmesi
c) İslâm medeniyetinde üretilen bilimsel ve teknolojik birikimin farklı medeniyetler
üzerindeki etkisinin araştırılması ve değerlendirilmesi
d) 16. yüzyıldan itibaren Batı’da gelişen bilimlerin İslâm dünyasına aktarılması ve
uyarlanması sürecinin ve bu süreçte klasik bilim ve teknoloji birikiminin nasıl
yorumlandığının tahlil ve tenkidi
e) İslâm medeniyeti ve diğer medeniyetler arasındaki bilimsel ve teknolojik farklılaşma
ve rekabetlerin tahlil ve tenkidi
3) İslâm medeniyetinde bilim ve teknoloji tarih yazımına ilişkin sorunların tahlil ve
tenkidi
a) Bilim ve teknoloji tarih yazımının klasik dönemdeki kaynaklarının (tabakât, vefeyât,
tezâkir, mevzûât vb.) karşılaştırmalı analizinin yapılması, bu kaynaklarda ortaya
konulan bilim anlayışlarının aydınlatılması, bilim ve teknoloji tarih yazımındaki
yerlerinin araştırılması
b) Klasik ve modern kaynaklar açısından İslâm medeniyeti bilim ve teknoloji tarihinin
dönemlendirilmesi sorununun eleştirel bir gözle değerlendirilmesi, yeni
dönemlendirme önerilerinin geliştirilmesi
c) İslâm medeniyeti bilim ve teknoloji tarihini modern tarih yazımı ekolleri açısından
değerlendirme imkânlarının araştırılması
