Gizil Öğrenme

Eğitim öğretim süreci öğrencilerin hayatlarında oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Ailesinden çok öğretmenini gördüğünü söyleyen birçok öğrenci vardır. Hayatımızın çok büyük bir bölümünde yer alan okul hayatı nasıl daha verimli hale getirilebilir? Bu yazımda gizil öğrenme (gizli öğrenme) üzerinde durmak istiyorum.

“Tolman ve Honzik’in 1930 yılında yaptıkları bir deneyde, farelerden oluşan bir gruba, bir labirent içerisinde her bir başarılı koşuyu takiben yiyecek ödülü verilmiştir. On gün boyunca devam eden bu işlemde, koşunun hızı çabucak artmıştır ve hataların sayısı da azalmıştır. Farelerden oluşan ikinci bir grup için ilerleyecekleri labirente herhangi bir yiyecek yerleştirilmemiştir. Labirentte her gün zaman harcadıktan sonra, bu gruptaki fareler labirenti dolaşmışlar ve daha sonra da kafeslerine geri dönmüşlerdir.

Bu grubun koşu hızında ve hata sayısında herhangi bir gelişme görülmemiştir. Bu noktada, ödüllendirilen grupta öğrenmenin gerçekleştiği ve ödüllendirilmeyen grupta ise öğrenmenin gerçekleşmediği sonucuna varılabilir. Ancak bu yönde bir yorum, açıkça yanlış olacaktır. Çünkü yiyecek koyulmayan gruptaki fareler de labirenti öğrenmiştir, sadece bunu bildiklerini göstermek için bir nedenleri yoktur. Dolayısıyla, Tolman ve Honzik, daha önce ödüllendirilmeyen bu ikinci gruptaki fareler için labirentteki ödül kutusuna yiyecek bırakmışlardır. Bu gruptaki farelerin hızlarında ve hata sayılarında hızlı bir değişme gözlenmiştir. Çünkü ödüllendirilmemiş denemeler / tekrarlar esnasında gizil öğrenme (latent learning) gerçekleşmiştir. (Viney & King, 1998).

Tolman, farelerin mekansal ilişkileri öğrendiklerini ve hatta labirentin bilişsel haritasını (cognitive map) geliştirdiklerini belirtmiştir (Tolman, 1922; 1948). Pekiştireç motivasyonu etkiler ve bu nedenle performansı da. Ancak öğrenme kendi başına bağımsız bir süreçtir. Pratik amaçlar için pekiştireç kullanırız çünkü motivasyon üzerinde önemli bir rolü vardır.” *

Deneyi özetleyecek olursak iki gruba ayrılan fareler aynı şekilde hazırlanmış iki ayrı labirent içerisine bırakılırlar. Bir labirentin çıkışı boş bırakılırken diğer labirentin çıkışına ödül konulur. Ödül konulan labirentteki fareler belli bir deneme sayısı sonrasında ödülü bulurlar. Ödülü bulan fareler daha sonra direkt olarak çıkışa gitmeye başlarlar. Çıkışında ödül olmayan labirentteki fareler ise aynı deney süresinde diğer gruptaki fareler kadar çıkışa gidememişlerdir. Klasik öğrenme teorileri bu durumu “ödül varsa öğrenme var, ödül yoksa öğrenme de yok ” şeklinde açıklar. Ancak ödül olmayan labirente ödül konulduğunda bir kez ödülü bulan fareler artık ilk gruptakilere göre çok daha hızlı bir şekilde direkt çıkışa gitmeye başlarlar. Bu durum bize o farelerin ödül olmadığı zamanlarda labirentte dolaşırken aslında yolları öğrendiklerini ancak dışa vurmadıklarını gösterir. Bu deney, farelerde gerçekleşen gizil öğrenmeyi göstermiş ve eğitim bilimleri açısından çok önemli bir buluş olmuştur.

Başka bir örnek olarak, bir arkadaşının marketinde çok fazla zaman geçiren bir kişinin farkında olmadan gizil öğrenme olarak fiyatları öğrendiği, ona bir fiyat sorulduğunda genellikle doğru cevap verdiği görülür. Cevabı veren kişi de aslında bu duruma şaşırır.

Eğitim öğretim süreci içinde öğretmenler gizil öğrenmeyi etkili bir şekilde kullanmalıdırlar. Öğretim sürecinden kalan vakitlerde eğitim amacına uygun gizil öğrenme sağlayacak ortamlar hazırlanmalıdır. Öğretmenlerin neden her zaman iyi bir örnek olmaları gerektiği gizil öğrenme ile daha iyi anlaşılabilir. Öğrencilere iyi bir öğretimin yanında gizil öğrenme ile evrensel ahlak kuralları verilebilir, okulda geçen sürenin daha eğitimsel olması sağlanabilir. Son olarak gizil öğrenme kötü alışkanlıkların edinilmesini de sağlayabilir. Bu nedenle eğitim öğretimin gerçekleştiği ortamlarda istenmedik davranışların edinilmesini engellemek için daha kontrollü ve dikkatli olunmalıdır. Arkadaş çevresi diye tanımladığımız olgunun aslında bir gizil öğrenme ortamı olduğu unutulmamalıdır.Kısacası gizil öğrenme her yönüyle eğitimin ayrılmaz ve çok önemli bir parçası.

*Zuhal Yeniçeri

Yeniçeri, Z. (2003). Edward Chace Tolman ve bilişsel davranışçılık. PiVOLKA, 2 (10), 14-16

 

 

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.